Từ ngày 20/9, Việt Nam có 9 thành phố trực thuộc Trung ương, với những không gian phát triển có quy mô rất khác nhau. Nếu Hà Nội và TP.HCM là hai cực đô thị lớn, Đồng Nai và Đà Nẵng sở hữu diện tích hơn 10.000 km², trong khi Bắc Ninh nổi bật với dân số gần 4 triệu người và nền kinh tế khoảng 20 tỷ USD.
Ngày 20/9 đánh dấu một thay đổi đáng chú ý trên bản đồ hành chính Việt Nam khi Nghị quyết số 39/2026/QH16 có hiệu lực, đưa Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thứ 9. Thành phố mới được hình thành trên toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Bắc Ninh. Trước đó, Quảng Ninh cũng chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 1/9.
Như vậy, danh sách 9 thành phố trực thuộc Trung ương hiện gồm Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Huế, Đồng Nai, Quảng Ninh và Bắc Ninh. Đây không đơn thuần là sự thay đổi tên gọi hành chính, mà đi kèm quá trình mở rộng không gian phát triển của nhiều đô thị, khi một thành phố có thể bao gồm cả những khu vực đô thị, nông thôn, công nghiệp, nông nghiệp, biển và các không gian sinh thái rộng lớn.
Theo các số liệu được công bố sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, 9 thành phố có quy mô rất khác biệt. Hà Nội rộng 3.359,84 km², dân số khoảng 8,81 triệu người; TP.HCM có diện tích 6.772,6 km² và dân số hơn 14 triệu người. Hải Phòng sau khi hợp nhất với Hải Dương có diện tích 3.194,7 km², dân số 4,66 triệu người. Đà Nẵng mới có diện tích gần 11.860 km² và hơn 3,06 triệu dân, trong khi Cần Thơ có 6.360,8 km² và gần 4,2 triệu dân.
Huế có quy mô nhỏ hơn với 4.947,11 km² và khoảng 1,43 triệu dân. Trong khi đó, Đồng Nai trở thành thành phố có diện tích lớn nhất trong nhóm với khoảng 12.737 km², dân số hơn 4,49 triệu người. Quảng Ninh có 6.231,27 km² và khoảng 1,52 triệu dân. Bắc Ninh có diện tích hơn 4.700 km², dân số gần 4 triệu người và 99 đơn vị hành chính cấp xã.
Sự khác biệt này cho thấy khái niệm “thành phố” sau quá trình sắp xếp địa giới không còn chỉ gắn với một lõi đô thị tập trung. Những thành phố mới được tổ chức trên một không gian rộng hơn nhiều, trong đó các trung tâm đô thị, khu công nghiệp, vùng sản xuất, cảng biển, cửa khẩu, khu du lịch và khu vực nông thôn cùng nằm trong một đơn vị hành chính cấp tỉnh.
Về kinh tế, TP.HCM tiếp tục là đầu tàu lớn nhất trong nhóm với quy mô GRDP năm 2025 khoảng 2,97 triệu tỷ đồng. Hà Nội đạt khoảng 1,59 triệu tỷ đồng, trong khi Hải Phòng đạt hơn 734.000 tỷ đồng và Đồng Nai khoảng 678.000 tỷ đồng. Cần Thơ đạt hơn 306.000 tỷ đồng, Đà Nẵng khoảng 316.000 tỷ đồng và Huế gần 90.000 tỷ đồng theo tổng hợp GRDP năm 2025.
Hai thành phố mới xuất hiện trong tháng 9 cũng có những lợi thế kinh tế riêng. Quảng Ninh bước vào mô hình thành phố trực thuộc Trung ương với nền kinh tế năm 2025 khoảng 368.445 tỷ đồng. Tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 11,89%, trong khi GRDP bình quân đầu người ước khoảng 10.402 USD. Đây là địa phương có thế mạnh nổi bật về kinh tế biển, du lịch, công nghiệp, logistics và cửa ngõ kết nối với Trung Quốc.
Bắc Ninh lại có một cấu trúc khác. Năm 2025, quy mô nền kinh tế đạt hơn 523.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 20 tỷ USD, đứng thứ 5 cả nước; GRDP tăng 10,27%. Sáu tháng đầu năm 2026, kinh tế tiếp tục tăng trưởng 10,56%. Địa phương này cũng có nền công nghiệp điện tử và công nghệ cao phát triển mạnh, thu hút nhiều tập đoàn quốc tế và có độ mở thương mại lớn.
Đằng sau những con số về diện tích và dân số là một thay đổi lớn hơn về cách tổ chức không gian kinh tế. Đà Nẵng có thêm không gian rộng lớn của Quảng Nam; Hải Phòng mở rộng về phía Hải Dương; TP.HCM kết nối với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu; Cần Thơ mở rộng ra không gian Sóc Trăng và Hậu Giang; Đồng Nai kết nối với Bình Phước. Các trung tâm đô thị trước đây vốn phát triển tương đối độc lập nay nằm trong những không gian kinh tế rộng hơn.
Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu mới về quy hoạch. Khi ranh giới hành chính mở rộng, bài toán không chỉ là phát triển khu vực trung tâm mà còn phải tổ chức lại mạng lưới giao thông, hạ tầng logistics, cấp nước, xử lý chất thải, y tế, giáo dục và các dịch vụ công trên một địa bàn lớn hơn.
Với Bắc Ninh, chẳng hạn, thành phố mới có 45 phường và 54 xã. Việc chuyển từ một tỉnh sang mô hình thành phố trực thuộc Trung ương kéo theo sự thay đổi tên gọi của cơ quan, tổ chức gắn với địa danh “tỉnh Bắc Ninh”, đồng thời đòi hỏi kiện toàn bộ máy và tổ chức lại không gian quản trị. Nghị quyết 39 cũng quy định các giấy tờ đã được cấp trước ngày 20/9 vẫn tiếp tục được sử dụng cho đến khi hết hiệu lực hoặc được thay thế theo quy định.
Về dài hạn, 9 thành phố trực thuộc Trung ương đang hình thành một mạng lưới đô thị với những vai trò khác nhau: Hà Nội là trung tâm chính trị – hành chính quốc gia; TP.HCM là cực kinh tế lớn ở phía Nam; Hải Phòng và Quảng Ninh tạo không gian kinh tế biển phía Bắc; Đà Nẵng giữ vai trò trung tâm của miền Trung; Cần Thơ là hạt nhân của Đồng bằng sông Cửu Long; Huế mang vị thế trung tâm văn hóa, di sản; trong khi Đồng Nai và Bắc Ninh nổi bật với công nghiệp, logistics và liên kết vùng.
Vì vậy, dấu mốc 20/9 không chỉ bổ sung thành phố thứ 9 vào danh sách các đô thị trực thuộc Trung ương. Quan trọng hơn, nó cho thấy bản đồ phát triển của Việt Nam đang được tổ chức lại theo những không gian lớn hơn, nơi ranh giới giữa đô thị, công nghiệp, nông nghiệp, biển và logistics ngày càng được kết nối chặt chẽ.
Thu Trang
