Sáng 6/3, tại Bảo tàng TP.HCM, Lễ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật Quốc gia (đợt 14) đã được tổ chức. Hiện vật được vinh danh lần này là Bộ tượng gốm men nhiều màu – Tam Quan Đại Đế, mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa Nam Bộ.
Sự kiện diễn ra tại Bảo tàng TP.HCM (số 65 Lý Tự Trọng, phường Sài Gòn). Bộ tượng Tam Quan Đại Đế vừa được công nhận có niên đại từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, hiện thuộc sưu tập của nhà tư nhân Lê Thanh Nghĩa. Toàn bộ hiện vật là một quần thể hoàn chỉnh gồm 9 pho tượng, chia thành 3 nhóm tương ứng với 3 vị: Thiên Quan, Địa Quan, Thủy Quan cùng các thị giả hầu cận.
Về mặt khảo cổ và lịch sử, điểm đáng chú ý nhất của bộ tượng là những dòng minh văn chữ Hán được khắc rõ nét trên bệ tượng Địa Quan và Thủy Quan. Các dòng chữ “堤岸埠” (Đề Ngạn Phụ – bến Đề Ngạn) và “寶源造” (Bửu Nguyên tạo) đã cho thấy rõ nguồn gốc của tác phẩm. Theo các nhà nghiên cứu, đây là sản phẩm của lò gốm Bửu Nguyên, một trong những cơ sở chế tác gốm tín ngưỡng và kiến trúc quen thuộc tại vùng Chợ Lớn – Sài Gòn đầu thế kỷ XX.
Không chỉ có ý nghĩa về lịch sử, bộ tượng còn cung cấp nhiều dữ liệu thực tế về kỹ thuật làm gốm của các nghệ nhân Nam Bộ thời bấy giờ. Quá trình nghiên cứu cho thấy tượng được nặn từ nguồn đất sét dẻo đặc trưng, khai thác dọc theo các hệ thống kênh rạch Sài Gòn xưa như khu vực kênh Lò Gốm, Ruột Ngựa.
Các nghệ nhân đã khéo léo kết hợp kỹ thuật nặn tay bằng dải cuộn truyền thống cho các khối lớn như thân tượng, ngai vị và kỹ thuật khuôn in để đảm bảo độ đồng nhất, sắc nét cho các chi tiết hoa văn, mũ miện lưỡng long chầu ngọc hay khuôn mặt.
Đặc biệt, phía sau lưng các pho tượng chính đều được chừa một lỗ vuông. Đây là không gian để đặt các vật phẩm trong nghi lễ “nhập tâm” (yểm tâm), nhằm biến pho tượng đất nặn thành vật phẩm linh thiêng dùng trong thờ tự.
Về mặt thẩm mỹ, bộ tượng sử dụng men vàng (men da lươn) truyền thống làm màu chủ đạo cho ba vị Đại Đế, điểm xuyết thêm men đa sắc như xanh lam, lục, tím nâu trên trang phục của các thị giả. Để nung được khối tượng lớn và bảo vệ lớp men, tượng được đặt vào trong các “bao nung” và nung trong hệ thống lò rồng, lò ống ở mức nhiệt độ rất cao, lên tới 1250 độ C.
Sự ra đời của bộ tượng cũng phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng của cư dân đô thị Nam Bộ xưa. Tín ngưỡng thờ Tam Quan Đại Đế đại diện cho 3 mong cầu lớn của con người: Thiên Quan tứ phúc (cầu phúc lộc), Địa Quan xá tội (cầu bình an, thanh thản) và Thủy Quan giải ách (vượt qua tai ương, hoạn nạn). Tính bản địa của vùng đất phương Nam còn được thể hiện qua những thay đổi linh hoạt trong tạo hình.
Chẳng hạn, trên yếm áo của Thủy Quan Đại Đế – vị thần mang ý nghĩa “giải ách” – nghệ nhân đã đắp nổi thêm chữ “Thọ” theo dạng chữ triện. Chi tiết này phản ánh tư duy thiết thực của người dân bản địa, đó là vượt qua tai ương không chỉ để hóa giải rủi ro mà còn hướng tới cuộc sống trường thọ, bình an bền vững.
Việc bộ tượng gốm Tam Quan Đại Đế được công nhận Bảo vật Quốc gia không chỉ ghi nhận tay nghề thủ công xuất sắc của những người thợ Sài Gòn xưa, mà còn là tư liệu quý báu minh chứng cho sự giao thoa văn hóa trong đời sống tín ngưỡng giữa cộng đồng người Việt và người Hoa tại Nam Bộ.
Phan Thái
