Sự chuyển đổi từ xử lý chất thải sang khai thác tài nguyên đang mở ra dư địa tăng trưởng mới cho kinh tế xanh.
Từng được xem là gánh nặng của quá trình đô thị hóa, chất thải rắn sinh hoạt đang dần được nhìn nhận dưới một góc độ hoàn toàn khác: nguồn tài nguyên có thể tái tạo, tái sử dụng và tạo ra giá trị kinh tế lớn. Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn, việc biến rác thải thành nguồn lực sản xuất đang mở ra một thị trường đầy tiềm năng, được nhiều chuyên gia đánh giá có thể đạt quy mô hàng tỷ USD trong tương lai.
Theo các chuyên gia môi trường, tốc độ đô thị hóa nhanh trong nhiều năm qua đã khiến lượng chất thải rắn phát sinh liên tục gia tăng. Tại các đô thị lớn, mỗi ngày hàng nghìn tấn rác được thu gom và vận chuyển đến các khu xử lý. Tuy nhiên, phần lớn vẫn đang được xử lý bằng phương pháp chôn lấp, gây áp lực lên quỹ đất, phát sinh khí nhà kính và tạo ra nhiều hệ lụy đối với môi trường sống.
Thực tế này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc thay đổi tư duy quản lý chất thải. Thay vì xem rác là thứ cần loại bỏ, nhiều quốc gia đã chuyển sang tiếp cận theo hướng coi đây là nguồn nguyên liệu đầu vào cho các ngành công nghiệp tái chế, sản xuất năng lượng và phát triển vật liệu mới.
Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi này đang diễn ra ngày càng rõ nét. Các quy định mới về bảo vệ môi trường yêu cầu phân loại chất thải tại nguồn, tăng tỷ lệ tái chế và giảm phụ thuộc vào chôn lấp. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn đối với chất thải rắn đô thị.
Giới chuyên môn nhận định thành phần rác sinh hoạt tại Việt Nam có tỷ lệ hữu cơ khá cao, tạo điều kiện thuận lợi để sản xuất phân compost, khí sinh học hoặc nhiên liệu thay thế. Trong khi đó, các nhóm vật liệu như nhựa, giấy, kim loại và thủy tinh đều có khả năng tái chế nhiều lần nếu được phân loại hiệu quả ngay từ đầu.
Đáng chú ý, thị trường tái chế đang chứng kiến sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của doanh nghiệp tư nhân. Nhiều nhà đầu tư đã rót vốn vào các nhà máy xử lý chất thải công nghệ cao, ứng dụng tự động hóa và trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao hiệu suất thu hồi tài nguyên. Không ít dự án còn hướng tới mục tiêu sản xuất điện từ rác, góp phần bổ sung nguồn năng lượng sạch cho hệ thống điện quốc gia.
Theo các chuyên gia kinh tế môi trường, giá trị của ngành công nghiệp tái chế không chỉ nằm ở doanh thu trực tiếp từ việc bán nguyên liệu thứ cấp. Việc giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên, tiết kiệm năng lượng sản xuất và hạn chế phát thải carbon cũng mang lại những lợi ích kinh tế rất lớn cho xã hội.
Trong xu thế phát triển bền vững, nhiều tập đoàn sản xuất hiện cũng đang thay đổi chiến lược bằng cách gia tăng tỷ lệ sử dụng nguyên liệu tái chế trong chuỗi cung ứng. Điều này giúp giảm chi phí nguyên liệu đầu vào, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu.
Các chuyên gia cho rằng cơ hội dành cho ngành tái chế tại Việt Nam còn rất rộng mở. Với quy mô dân số hơn 100 triệu người cùng tốc độ tiêu dùng ngày càng tăng, lượng vật liệu có thể thu hồi từ chất thải đô thị là vô cùng lớn. Nếu được tổ chức bài bản, đây sẽ là nguồn nguyên liệu ổn định phục vụ sản xuất trong nước, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.
Bên cạnh cơ hội kinh tế, mô hình tuần hoàn còn mang lại nhiều lợi ích xã hội. Hàng chục nghìn việc làm mới có thể được tạo ra trong các lĩnh vực thu gom, phân loại, tái chế và sản xuất sản phẩm thân thiện môi trường. Đồng thời, chất lượng sống tại các đô thị cũng được cải thiện khi áp lực từ các bãi chôn lấp giảm xuống đáng kể.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành hiện thực, nhiều thách thức vẫn cần được giải quyết. Trong đó, vấn đề phân loại rác tại nguồn được xem là mắt xích quan trọng nhất. Nếu chất thải không được tách riêng từ hộ gia đình, chi phí xử lý sẽ tăng cao và hiệu quả tái chế bị suy giảm đáng kể.
Ngoài ra, việc đầu tư công nghệ hiện đại đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn gặp khó khăn về tài chính. Chính sách ưu đãi tín dụng xanh, hỗ trợ đất đai và khuyến khích đổi mới công nghệ được kỳ vọng sẽ tạo động lực để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào lĩnh vực này.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của người dân trong quá trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn. Ý thức phân loại rác, hạn chế sản phẩm dùng một lần và ưu tiên các sản phẩm tái chế sẽ góp phần tạo nên thị trường tiêu dùng bền vững, thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp môi trường.
Trong bối cảnh các quốc gia đang đẩy mạnh mục tiêu giảm phát thải và hướng tới phát triển xanh, chất thải rắn không còn đơn thuần là bài toán xử lý môi trường. Nếu được quản lý hiệu quả, đây có thể trở thành nguồn tài nguyên quý giá, tạo ra giá trị kinh tế lớn, đóng góp cho tăng trưởng bền vững và mở ra một ngành công nghiệp tỷ đô ngay giữa lòng các đô thị Việt Nam.
Phan Thái
