AI đang mở ra những phương thức sáng tạo mới cho ngành công nghiệp âm nhạc, nhưng việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện công nghệ mà không xin phép, trả thù lao đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về cơ chế bảo vệ quyền lợi của nghệ sĩ.
Ngày 30-10, tại TPHCM, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tổ chức hội thảo “Nhà sáng tạo âm nhạc”, trong khuôn khổ chuỗi hoạt động của Hội nghị Ủy ban châu Á – Thái Bình Dương thuộc Liên minh quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC APC) 2026. Sự kiện thu hút gần 400 đại biểu trong nước và quốc tế, tập trung thảo luận những thay đổi của ngành công nghiệp âm nhạc trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), cũng như các giải pháp bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số.
Một trong những vấn đề được quan tâm là tình trạng tác giả chuyển nhượng toàn bộ quyền khai thác tác phẩm thông qua các thỏa thuận mua đứt (buy-out). Theo NSƯT, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc VCPMC, hiện tượng này ngày càng phổ biến, đặt ra nhiều vấn đề về quyền lợi lâu dài của người sáng tạo. Khi ký kết hợp đồng thiếu chặt chẽ hoặc chưa hiểu đầy đủ các điều khoản chuyển giao, nghệ sĩ có thể đánh mất quyền kiểm soát đối với chính tác phẩm do mình tạo ra.
Ông Mayur Puri, thành viên Hội đồng quản trị Hiệp hội Quyền biểu diễn Ấn Độ, Phó Chủ tịch Liên minh các Nhà sáng tạo Âm nhạc châu Á – Thái Bình Dương (APMA), cũng lưu ý các công ty thu âm thường xây dựng hợp đồng theo hướng có lợi cho đơn vị khai thác. Nếu thiếu kinh nghiệm và không có cơ chế bảo vệ phù hợp, nghệ sĩ dễ rơi vào thế bất lợi trong quá trình thương lượng, đặc biệt đối với những thỏa thuận liên quan đến chuyển giao quyền tác giả.
Tuy nhiên, thách thức lớn hơn đang đến từ sự phát triển nhanh chóng của AI. Công nghệ này không chỉ hỗ trợ phối khí, hoàn thiện giai điệu hay sản xuất âm thanh mà còn có khả năng tạo ra ca từ, sáng tác bài hát, mô phỏng giọng hát và xây dựng những sản phẩm âm nhạc hoàn chỉnh. Ranh giới giữa việc sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ và việc để AI thay thế quá trình sáng tạo của con người vì thế ngày càng trở nên phức tạp.
Tại hội thảo, ông Kibeom Kim, thành viên Hội đồng quản trị Hiệp hội Bản quyền âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA), bày tỏ quan ngại về việc một số đơn vị phát triển AI huấn luyện hệ thống theo phong cách của các nhà sáng tạo khi chưa có sự đồng ý. Điều này không chỉ đặt ra câu hỏi về quyền sử dụng tác phẩm đầu vào mà còn liên quan đến việc mô phỏng giọng hát, phong cách nghệ thuật và khả năng cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm của nghệ sĩ.
Ông Arrien Molema, Chủ tịch Hội đồng Quốc tế Các nhà sáng tạo âm nhạc (CIAM), khẳng định giới sáng tác không phản đối sự phát triển của công nghệ. Tuy nhiên, các nhà phát triển cần phân biệt giữa việc ứng dụng AI để hỗ trợ sáng tạo và sử dụng AI để tạo ra những sản phẩm thay thế tác phẩm của nhạc sĩ. Theo ông, nghệ sĩ sẵn sàng hợp tác, sử dụng công nghệ mới nhưng không chấp nhận việc AI được huấn luyện để thay thế chính những người sáng tạo.
Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả (Bộ VH-TT-DL), cũng chỉ ra thực trạng nhiều công ty công nghệ khai thác hàng triệu tác phẩm âm nhạc làm dữ liệu huấn luyện mà không xin phép, không thông báo và không trả thù lao cho chủ sở hữu. Theo bà, nếu hoạt động này diễn ra trên quy mô công nghiệp, tạo ra những sản phẩm cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc, nguy cơ ảnh hưởng đến sinh kế của nghệ sĩ là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc.
Trước những thay đổi của công nghệ, Việt Nam đã từng bước bổ sung các quy định nhằm điều chỉnh mối quan hệ giữa AI và quyền sở hữu trí tuệ. Tại hội thảo, ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Công nghiệp Văn hóa và Bản quyền tác giả, nhấn mạnh định hướng phát triển công nghệ phải đi cùng việc tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan. Khung pháp lý cần đủ khả năng thích ứng, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng của người làm nghệ thuật.
Một điểm đáng chú ý là Nghị định 134/2026/NĐ-CP, ban hành ngày 6-4-2026, có hiệu lực từ ngày 9-4-2026, đã bổ sung các quy định liên quan đến việc sử dụng tác phẩm được bảo hộ để huấn luyện hệ thống AI. Theo đó, Điều 5a quy định quyền tác giả đối với tác phẩm có sử dụng AI chỉ phát sinh khi con người có đóng góp đáng kể, mang tính quyết định vào quá trình sáng tạo, đồng thời chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của sản phẩm.
Quy định này đặt ra ranh giới giữa AI với vai trò công cụ hỗ trợ và AI tự động tạo ra sản phẩm. Người sáng tạo cần thể hiện dấu ấn cá nhân thông qua việc xây dựng dữ liệu đầu vào, thiết lập câu lệnh, đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả và quyết định hình thức cuối cùng. Các tài liệu như bản thảo, lịch sử câu lệnh, bản nháp, quá trình chỉnh sửa và ghi âm thử nghiệm cũng có ý nghĩa quan trọng khi cần chứng minh đóng góp sáng tạo của con người.
Đối với việc sử dụng tác phẩm có bản quyền làm dữ liệu huấn luyện, Nghị định 134/2026/NĐ-CP bổ sung các điều 37a, 37b và 37c. Các quy định đặt ra điều kiện về nguồn tiếp cận hợp pháp, mục đích sử dụng, việc không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến lợi ích của chủ sở hữu và không tạo ra sản phẩm đầu ra thay thế thị trường khai thác bình thường của tác phẩm gốc. Đặc biệt, tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền có thể thực hiện quyền bảo lưu (opt-out), không cho phép tác phẩm của mình được sử dụng để huấn luyện AI theo cơ chế luật định.
Các tổ chức, cá nhân sử dụng dữ liệu cũng có trách nhiệm lưu giữ hồ sơ kỹ thuật, nguồn dữ liệu huấn luyện, sẵn sàng cung cấp thông tin khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu và tôn trọng quyền bảo lưu của chủ thể quyền. Khi đưa hệ thống AI được huấn luyện bằng những dữ liệu này vào khai thác thương mại, nghĩa vụ trả tiền bản quyền phải được thực hiện theo quy định. 
Từ góc độ thực tiễn, đại diện cơ quan quản lý khuyến nghị các nhạc sĩ chủ động lưu trữ quá trình sáng tác, xác lập dấu ấn cá nhân, đồng thời phối hợp với các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả để thực hiện quyền bảo lưu và bảo vệ tác phẩm. Trong đó, VCPMC được kỳ vọng tiếp tục đóng vai trò kết nối giữa tác giả, đơn vị khai thác âm nhạc và doanh nghiệp công nghệ, hỗ trợ hoạt động cấp phép, đàm phán và phân phối tiền bản quyền.
Theo ông Trần Hoàng, Việt Nam cũng đang nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, trong đó có các chính sách liên quan đến bảo vệ bản quyền trên môi trường số, quản lý hoạt động của các tổ chức quản lý tập thể, thương mại hóa tài sản bản quyền và ứng dụng công nghệ để giám sát, phát hiện vi phạm.
Những vấn đề đặt ra tại hội thảo cho thấy thách thức của ngành âm nhạc hiện nay không đơn thuần là thích nghi với một công cụ công nghệ mới. Quan trọng hơn, đó là xây dựng một môi trường sáng tạo trong đó thành quả lao động trí tuệ được ghi nhận và trả công công bằng. AI có thể giúp âm nhạc được sản xuất nhanh hơn, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, nhưng sự phát triển của công nghệ sẽ khó bền vững nếu thiếu đi sự tôn trọng đối với những người tạo ra các giá trị nghệ thuật ban đầu.
Phan Thái
