Ngày 8/10, tại Hà Nội, Diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo – Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia” diễn ra trong khuôn khổ chuỗi chương trình Vietnam NEXT & Smart City Asia 2026. Sự kiện do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Cục Chuyển đổi số Quốc gia tổ chức, dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Diễn đàn đặt ra vấn đề về cách khai thác nguồn lực văn hóa trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng. Thay vì chỉ tập trung bảo tồn, các giá trị truyền thống có thể trở thành nền tảng để phát triển những sản phẩm sáng tạo, mô hình kinh doanh và thương hiệu mới nếu được kết hợp với công nghệ, năng lực quản trị và chiến lược sở hữu trí tuệ phù hợp.
Phát biểu khai mạc, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia, PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh, cho biết Hà Nội được lựa chọn tổ chức sự kiện bởi đây là Thủ đô có bề dày lịch sử, đồng thời là thành phố sáng tạo trong Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO. Thành phố cũng tập trung nhiều cơ sở nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp công nghệ, cùng những mô hình chuyển đổi số trong quản lý đô thị và cung cấp dịch vụ công.
Theo ông, năm 2026 đánh dấu giai đoạn quan trọng trong tiến trình phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số của Việt Nam. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là những động lực đột phá. Cùng với đó, Luật Chuyển đổi số, Chiến lược chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2026–2030 và Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo tạo cơ sở để thúc đẩy việc ứng dụng công nghệ vào thực tiễn.
Thách thức đặt ra là chuyển những định hướng này thành giá trị cụ thể cho người dân và doanh nghiệp thông qua thể chế, hạ tầng, dữ liệu, nhân lực và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong lĩnh vực văn hóa, yêu cầu đó càng rõ nét khi Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên phong phú, từ di sản kiến trúc, nghệ thuật, âm nhạc, ẩm thực đến tri thức bản địa và câu chuyện gắn với từng địa phương.
Trong môi trường số, những chất liệu này có thể phát triển thành nhiều loại hình sản phẩm khác nhau. Một nhân vật dân gian có thể trở thành hình tượng trong phim ảnh, trò chơi điện tử hoặc sản phẩm tiêu dùng. Một câu chuyện lịch sử có thể được khai thác qua phim, âm nhạc, nội dung số và các trải nghiệm du lịch. Khi được phát triển bài bản, giá trị văn hóa không chỉ tiếp cận công chúng rộng hơn mà còn có cơ hội tạo ra nguồn thu lâu dài.
Khái niệm IP Văn hóa vì vậy được đặt ở vị trí trung tâm trong các thảo luận tại diễn đàn. Đây là những sáng tạo hình thành từ tài nguyên văn hóa, như nhân vật, câu chuyện, tác phẩm, biểu tượng, buổi biểu diễn hoặc đặc sản địa phương, gắn với những quyền sở hữu trí tuệ cụ thể và chủ thể quyền được xác định rõ ràng.
Theo các chuyên gia, điểm đáng chú ý của mô hình này là khả năng khai thác một giá trị sáng tạo trên nhiều lĩnh vực. Thay vì chỉ tạo doanh thu từ một sản phẩm riêng lẻ, chủ sở hữu có thể phát triển các hình thức khai thác liên quan đến giải trí, điện ảnh, du lịch và hàng tiêu dùng. Công nghệ số và AI hỗ trợ quá trình sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiếp cận khách hàng và mở rộng thị trường.
Phát biểu tại diễn đàn, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số Nguyễn Thị Bích Lan nhấn mạnh Việt Nam có nguồn lực lớn từ văn hóa, di sản, tri thức bản địa và sức sáng tạo của con người. Công nghệ số và AI đang tạo ra những phương thức mới để nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, xác lập quyền sở hữu và đưa các giá trị này ra thị trường.
Theo bà, vấn đề không chỉ là AI có thể hỗ trợ những gì cho lĩnh vực văn hóa, mà quan trọng hơn là làm thế nào để chuyển tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ, phát triển tài sản trí tuệ thành sản phẩm sáng tạo và biến những sản phẩm đó thành giá trị kinh tế, thương hiệu cùng năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bà kỳ vọng diễn đàn sẽ tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ, nhà sáng tạo, chuyên gia văn hóa, chủ sở hữu IP và nhà đầu tư, qua đó thúc đẩy những mô hình hợp tác và thị trường mới dựa trên các giá trị Việt Nam.
Tại phần đề dẫn, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Thị Hoàng Lan cho rằng việc phát triển văn hóa trong giai đoạn mới cần gắn chặt với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Bà dẫn các định hướng tại Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng cùng Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành hệ sinh thái văn hóa trong môi trường số.
Trên thế giới, sự phát triển của AI, dữ liệu lớn, blockchain, thực tế ảo và các nền tảng truyền thông số đang làm thay đổi cách sáng tạo, phân phối và tiếp nhận sản phẩm văn hóa. Những công nghệ này không chỉ hỗ trợ số hóa di sản mà còn mở ra khả năng xây dựng trải nghiệm tương tác, phát triển sản phẩm mới và đưa nội dung văn hóa đến nhiều nhóm công chúng.
Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, để một giá trị văn hóa thực sự tham gia vào nền kinh tế sáng tạo, cần hình thành chuỗi giá trị liên tục, bắt đầu từ cộng đồng hoặc chủ thể nắm giữ di sản, qua đội ngũ sáng tạo và công nghệ, đến năng lực quản trị của doanh nghiệp và quá trình thương mại hóa.
Điều này cho thấy ứng dụng công nghệ đơn thuần chưa đủ để tạo ra hiệu quả kinh tế. Một hệ sinh thái hoàn chỉnh cần có sự phối hợp giữa cộng đồng văn hóa, nhà sáng tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Trong đó, văn hóa cung cấp chất liệu, công nghệ mở rộng khả năng sáng tạo và lan tỏa, doanh nghiệp tổ chức sản xuất và phát triển thị trường, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường thuận lợi.
Từ góc nhìn doanh nghiệp, việc phát triển IP Văn hóa cũng đòi hỏi tư duy kinh doanh dài hạn. Các dự án cần xác định đối tượng khách hàng, tiềm năng khai thác trên nhiều nền tảng, khả năng mở rộng thị trường và phương án bảo vệ tài sản trí tuệ. Nếu thiếu chiến lược phù hợp, những giá trị văn hóa giàu tiềm năng vẫn có thể chỉ dừng ở các sản phẩm đơn lẻ, khó tạo dựng thương hiệu hoặc duy trì doanh thu bền vững.
Một trong những vấn đề được đặt ra tại diễn đàn là quản trị quyền sở hữu trí tuệ trong quá trình khai thác văn hóa. Nếu IP công nghệ thường tạo lợi thế từ giải pháp kỹ thuật và khả năng ứng dụng, IP Văn hóa còn dựa vào bản sắc, câu chuyện, giá trị con người và khả năng tạo kết nối cảm xúc với công chúng.
Để những yếu tố này trở thành tài sản có thể khai thác hợp pháp, các dự án cần xác định rõ chủ thể quyền, phạm vi bảo hộ, quyền sử dụng và cơ chế hợp tác, phân chia lợi ích. Đây là nền tảng để thu hút đầu tư, mở rộng hợp tác thương mại và hạn chế tranh chấp trong quá trình phát triển sản phẩm.
Đặc biệt, việc khai thác chất liệu truyền thống cần phân biệt giữa giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ và những yếu tố sáng tạo mới có thể xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Phát triển IP Văn hóa không đồng nghĩa với việc độc quyền hóa các giá trị chung của cộng đồng, mà cần bảo đảm sự tôn trọng đối với nguồn gốc văn hóa, ghi nhận đóng góp của các chủ thể liên quan và chia sẻ lợi ích công bằng.
Trong bối cảnh AI giúp rút ngắn thời gian sản xuất nội dung và mở rộng khả năng sáng tạo, yêu cầu quản trị quyền càng trở nên quan trọng. Doanh nghiệp cần quan tâm đến nguồn dữ liệu sử dụng, quyền đối với nội dung đầu vào, quyền khai thác sản phẩm và trách nhiệm của các bên tham gia, thay vì chỉ chú trọng tốc độ đưa sản phẩm ra thị trường.
Ban tổ chức kỳ vọng những trao đổi tại diễn đàn sẽ góp phần nhận diện các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, dữ liệu văn hóa số, cơ chế phối hợp và đào tạo nhân lực liên ngành. Đây cũng là cơ sở để đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách, thu hút nguồn lực xã hội hóa và thúc đẩy hợp tác giữa các lĩnh vực.
Về dài hạn, chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành năng lực cạnh tranh không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà còn liên quan đến khả năng xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường và bảo vệ quyền sáng tạo. Khi các giá trị văn hóa được tổ chức thành tài sản trí tuệ có khả năng khai thác bền vững, Việt Nam có thêm cơ hội phát triển kinh tế sáng tạo, mở rộng sức ảnh hưởng của văn hóa và gia tăng sức mạnh mềm trên trường quốc tế.
Hà Thanh
